25 lutego w Warszawie odbyła się konferencja prasowa poświęcona prezentacji raportu o stanie polskiego rynku książki, który na zlecenie Instytutu Książki przygotowała Polska Sieć Ekonomii. Jest to pierwsze tego typu opracowanie uwzględniające perspektywę ekonomiczną wszystkich podmiotów pola literackiego. Celem Raportu było opisanie rynku książki z perspektywy strukturalnej oraz wskazanie mechanizmów, które mogłyby wspierać jego zrównoważony rozwój.
A oto wybrane fragmenty Raportu (struktura poniższego materiału i śródtytułu pochodzą od redakcji “Wydawcy”).
Uczestnicy rynku książki:
Rynek wydawniczy w Polsce charakteryzuje się dużym rozdrobnieniem. Według rejestru REGON (GUS, 2024b) na koniec 2023 roku sektor wydawniczy liczył prawie 11 tys. zarejestrowanych przedsiębiorstw (PKD 58), z czego około 3,6 tys. działało w kategorii
obejmującej wydawanie publikacji drukowanych i elektronicznych, w tym książek, broszur i map (58.11.Z). Jak szacuje Biblioteka Analiz (2024), tylko około 2 tys. wydawnictw publikuje co najmniej jedną książkę rocznie. Za 82% przychodów branży odpowiada 51 największych spośród nich (o przychodach powyżej 21 mln zł). Kolejne 15% przypada na grupę 255 podmiotów średniej wielkości (z przychodami między 900 tys. a 21 mln zł).
Pozostałe 3% rynku dzieli się między około 1,4 tys. małych wydawnictw (przychody poniżej 900 tys. zł) oraz około 3 tys. podmiotów publikujących okazjonalnie.
Firmy dystrybucyjne pełnią istotną rolę w łańcuchu wartości rynku książki, łącząc wydawnictwa z punktami sprzedaży detalicznej. W Polsce działa około 170 firm zajmujących się dystrybucją książek (Instytut Książki, 2023).
Sprzedaż detaliczna odbywa się za pośrednictwem około 1668 księgarń, z czego 675 to punkty należące do dużych sieci, takich jak Empik, Świat Książki czy Książnica Polska (Biblioteka Analiz, 2024).
Biblioteki publiczne stanowią podstawową infrastrukturę dostępu do kultury w Polsce. Na koniec 2023 roku działało 7570 bibliotek publicznych (GUS, 2024).
Ocena rynku:
Polski rynek książki znajduje się w kryzysie strukturalnym, charakteryzującym się postępującą oligopolizacją i zaburzeniem równowagi w łańcuchu wartości. 4 największe firmy dystrybucyjne kontrolują około 80% rynku hurtowego, co prowadzi do systematycznego wypierania mniejszych podmiotów.
Pozycja największych podmiotów dystrybucyjnych jest dodatkowo wzmacniana przez publiczne strumienie finansowania. Znaczna część środków z Narodowego Programu Rozwoju Czytelnictwa trafia do nich poprzez system przetargów bibliotecznych,
gdzie kluczowym kryterium jest najniższa cena. Tworzy to swoistą formę pośredniego subsydiowani dominujących podmiotów ze środków publicznych. Mali dystrybutorzy, dystrybutorki oraz księgarnie nie są w stanie konkurować w takich warunkach.
Negatywne skutki obecnej sytuacji dotykają wszystkie uczestniczki i uczestników rynku książki. W ciągu dekady 2010-2020 zamknięto w Polsce niemal co trzecią księgarnię, co szczególnie dotknęło mniejsze miejscowości. Zjawisko zamykania małych punktów handlowych przy rosnącejliczbie sklepów wielkopowierzchniowych – zauważalne
w całym polskim handlu – dotyka także księgarń. Rosnące koszty najmu, zmiana nawyków kupna oraz dominacja dużych sieci oraz platform internetowych sprawiają, że wiele księgarń zmaga się z problemami utrudniającymi ich dalsze funkcjonowanie.
Księgarnie często traktowane są jako „showroomy”, gdzie można obejrzereć książkę i skorzystać z rekomendacji księgarza, by ostatecznie wybrane tytuły kupić taniej online.
Księgarnie próbują dostosowywać się do wymagań współczesnego rynku (m.in. zakładając własne portale sprzedaży), jednak nie mają siły przetargowej w stosunku do hurtowni, co wynika między innymi z ich braku integracji wertykalnej. Jednym z możliwych rozwiązań mogłoby być tworzenie spółdzielni lub grup zakupowych, co pozwoliłoby im zwiększyć siłę przetargową i dzielić koszty infrastruktury.
Wysokie rabaty narzucane przez dominujących graczy zmuszają wydawnictwa do sztucznego zawyżania cen okładkowych. Przeprowadzone na potrzeby raportu badanie pokazuje, że mediana rabatu dla dystrybucji wynosi 50%, a dla księgarń 38%.
Mniejsze podmioty na rynku systematycznie tracą możliwość konkurowania przez praktyki takie jak nieterminowe płatności (wydłużanie terminów od 120 do 180 dni), wymuszanie opłat dodatkowych oraz brak bezpłatnego dostępu do danych sprzedaży własnych produktów.
Wymóg przekazywania tzw. egzemplarzy obowiązkowych to dla wydawnictw jeszcze jedno obciążenie (…). Wydawnictwa ponoszą w związku z tym roczny koszt szacowany łącznie na 20–30 mln złotych (…). Choć system egzemplarza obowiązkowego pełni istotną funkcję w zakresie zabezpieczenia narodowego dziedzictwa piśmienniczego, szczególnie w przypadku książnic narodowych, jego obecny model skutkuje nieefektywną dystrybucją książek i nadmiarem egzemplarzy w niektórych placówkach, podczas gdy inne nie otrzymują publikacji, które byłyby dla nich wartościowe
W ostatniej dekadzie biblioteki przeszły znaczącą transformację, w wielu przypadkach stając się nowoczesnymi centrami kultury i edukacj. Biblioteki aktywnie modernizują swoją infrastrukturę technologiczną. Nie odbywa to się jednak bez problemów. Jednym z nich jest korzystanie przez nie z trzech różnych, niekompatybilnych systemów informatycznych, co prowadzi to do problemu zależności od dostawcy i utrudnia wymianę informacji oraz współpracę między bibliotekami i pozostałymi
uczestnikami i uczestniczkami rynku. Brak wspólnej infrastruktury IT lub chociażby wymogu interoperacyjności systemów ogranicza możliwości efektywnego monitorowania wypożyczeń i zamówień w czasie rzeczywistym. Wpływa to również na funkcjonowanie systemu wynagrodzeń autorów i autorek za wypożyczenia
(PLR), który opiera się na próbie bibliotek.
Istotnym problemem jest też funkcjonowanie systemu zakupów bibliotecznych, gdzie prawie głównym kryterium jest cena. To często prowadzi do dominacji największych podmiotów z obszaru dystrybucji. Według Biblioteki Analiz (2024) większość zamówień składana jest w czterech największych hurtowniach oraz w jednym dominującym sklepie internetowym. Zaledwie 15,5% placówek korzysta z oferty lokalnych księgarni, a tylko co dziesiąta biblioteka dokonuje zakupów bezpośrednio u wydawnictw. W rezultacie
środki publiczne – zamiast wspierać różnorodność rynku książki – przyczyniają się do jego postępującej oligopolizacji.
Osoby tworzące literaturę funkcjonują w warunkach skrajnie prekarnych – mediana ich przychodów z pracy artystycznej wynosi zaledwie 2500 zł brutto miesięcznie.
Proponowane rozwiązania:
W przeciwieństwie do innych sektorów kultury i strategicznych rynków polski rynek książki jest niemal całkowicie nieuregulowany. Doświadczenia 15 państw UE pokazują, że odpowiednia regulacja może skutecznie chronić biblioróżnorodność i dostępność kultury.
Aby zmiana na rynku książki miała charakter systemowy, a nie punktowy, musi łączyć regulacje ustawowe z poprawą działania instytucji i programów. Proponowane rozwiązania to:
- Ustawa o ochronie rynku książki, w tym:
a. jednolita cena okładkowa;
b. obowiązek przekazywania danych rynkowych;
c. utworzenie funduszu stabilizacyjnego;
d. certyfikowane księgarnie kameralne jako instytucje kultury. - Kodeks dobrych praktyk rynku książki.
- Pilne postępowanie wyjaśniające Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów.
- NPRCz 3.0: Reforma Narodowego Programu Rozwoju Czytelnictwa.
- Powołanie Spółdzielni Księgarskiej przez uczestników rynku.
Autorzy Raportu przypominają o Rezolucji PE w obronie różnorodnego rynku książki.
Przyjęta we wrześniu 2023 r. rezolucja Parlamentu Europejskiego pt. „Przyszłość europejskiej branży księgarskiej” to kolejny głos podkreślający konieczność regulacji rynku książki.
Rezolucja odpowiada na zagrożenia, które identyfikujemy także w Polsce: dominację wielkich platform internetowych, spadek czytelnictwa, trudną sytuację małych księgarń i wydawnictw oraz rosnące koszty produkcji. Parlament Europejski uznał książki za dobro podstawowe oraz kluczowy element ochrony i upowszechniania wartości UE, jej różnorodności kulturowej i językowej oraz dziedzictwa kulturowego.
Kluczowe proponowane rozwiązania:
- wprowadzenie 0% VAT na książki niezależnie
od formatu, - specjalne oznaczenia dla niezależnych księgarń
i książek drukowanych w Europie, - zapewnienie kompatybilności e-książek na
wszystkich czytnikach, - wsparcie finansowe dla małych księgarń
i wydawnictw, - wprowadzenie „bonów na kulturę” dla młodzieży
i grup marginalizowanych, - ochrona różnorodności przez wsparcie tłumaczeń
na języki mniejszościowe, - przeciwdziałanie nieuczciwym praktykom dominujących
platform internetowych szczególnie
w zakresie dumpingowych cen dostaw.
Dokument podkreśla, że książki drukowane stanowią
wciąż 85% rynku i są szczególnie ważne
dla rozwoju dzieci, jednocześnie uznając potrzebę
transformacji cyfrowej i ekologicznej sektora.
Przeczytaj cały Raport:
Raport Jeszcze książka nie zginęła opiera się na pogłębionej analizie jakościowej, przy tworzeniu której wykorzystano w celu zrozumienia wyzwań i określenia możliwych rozwiązań dla polskiego rynku książki, ankietę ekspercką oraz warsztaty deliberatywne.
W ankiecie szczególny nacisk położono na uzyskanie informacji od podmiotów prowadzących sprzedaż (wydawnictw, księgarń i dystrybutorów). Ankieta zawierała pytania dotyczące identyfikacji ich roli w sektorze, zdolności do reprezentowania własnych interesów, faktów i danych o działalności (w tym sprzedaży, rabatów i opłat), a także szczegółowe pytania o opinie na temat wyzwań rynku książki, zarówno systemowych, jak i dotyczących poszczególnych organizacji (na 422 rozesłane ankiety otrzymano odpowiedzi od 77 podmiotów).
Wykorzystano również opinie uzyskane podczas debat i paneli eksperckich podczas Kongresu Kultury (2024), gdzie przedstawiciele i przedstawicielki takich grup jak twórczynie, tłumaczki i bibliotekarze – mieli możliwość podzielenia się swoimi doświadczeniami i rekomendacjami dla sektora.
Twórcy raportu Jeszcze książka nie zginęła?
dr Joanna Rachubik – Assistant Professor na Wydziale Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego. Doktor ekonomii eksperymentalnej i behawioralnej, z bogatym doświadczeniem akademickim zdobytym w Danii, Korei Południowej i Polsce. Specjalizuje się w podejmowaniu decyzji, ekonomii behawioralnej i eksperymentalnej, polityce publicznej oraz ekonomii środowiskowej i emerytalnej. Publikowała w czołowych czasopismach naukowych i prezentowała swoje badania na międzynarodowych konferencjach. Zdobywała doświadczenie jako starsza konsultantka w Deloitte (Risk Advisory), gdzie pracowała w zespole ds. ekonomii i zrównoważonego rozwoju.
Maciej Sroczyński – członek Polskiej Sieci Ekonomii, wiceprezes Koła Naukowego Ekonomii Heterodoksyjnej UW, student na kierunku Finance, International Investment & Accounting na Uniwersytecie Warszawskim.
Jan Oleszczuk-Zygmuntowski – ekonomista i przedsiębiorca społeczny zainteresowany złożonymi systemami, ekonomią polityczną technologii oraz gospodarką cyfrową. Współprzewodniczący Polskiej Sieci Ekonomii i Prezes Zarządu PLZ Spółdzielni, operatora centrum technologii spółdzielczych Coop Tech Hub. Doktorant Akademii Leona Koźmińskiego, wykładowca kierunku Zarządzanie i AI w Cyfrowym Społeczeństwie. Założyciel i w latach 2015-2020 prezes zarządu Fundacji Instrat, progresywnego think-tanku. Doświadczenie zdobywał m.in. w Polskim Funduszu Rozwoju. Absolwent Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie, stypendysta G20Global Solutions, British Council, Møller Institute, Open Future Foundation i FEPS. Autor „Kapitalizmu Sieci”, książki nominowanej do nagrody Economicus 2020. Ambasador DigitalEU.
Polska Sieć Ekonomii to stowarzyszenie, które łączy ekonomistki i ekonomistów, ekspertów i ekspertki z dziedzin pokrewnych, praktyków, przedsiębiorczynie oraz osoby zaangażowane społecznie. Od 2020 roku działa na rzecz zmiany polityki i debaty publicznej w duchu nowej ekonomii, uwzględniającej planetarne ograniczenia wzrostu, wspierającej walkę z nierównościami oraz promującej regenerację ekologiczną i społeczną. Celem jest promowanie ekonomii, która służy społeczeństwu, oraz zmiana polskiego i europejskiego modelu rozwoju.
(źródło: raport Jeszcze książka nie zginęła?)
Dział, w którym zamieszczane są drobne informacje z rynku wydawniczo-księgarsko-poligraficznego.
2 thoughts on “Raport o stanie polskiego rynku książki – kluczowe wnioski!”