29 marca 2026 roku o godz. 12:00 w Muzeum Szpitala „Dziekanka” w Gnieźnie odbędzie się panel dyskusyjny „Zbliżenia: Dziekanka”, organizowany w ramach 12. edycji Festiwalu Dziedzictwa Kulturowego Fyrtel. W wydarzeniu wezmą udział pisarka Irmina Kosmala, regionalista Karol Soberski oraz dziennikarz i popularyzator historii Rafał Wichniewicz, a rozmowę poprowadzi Dawid Jung. Spotkanie organizują Miasto Gniezno oraz Biblioteka Publiczna Miasta Gniezna, wstęp dla publiczności jest wolny.
Panel ma być nie tylko rozmową twórców kultury, lecz także refleksją nad jednym z najbardziej tragicznych rozdziałów historii Gniezna – eksterminacją pacjentów szpitala psychiatrycznego „Dziekanka” w czasie II wojny światowej. Szczególne miejsce w dyskusji zajmie twórczość Irminy Kosmali, autorki powieści „Spoina”. Książka ta jest pierwszą w polskiej literaturze powieścią, która wprost podejmuje temat nazistowskiej akcji T4 wobec pacjentów gnieźnieńskiego szpitala psychiatrycznego. Autorka umieszcza fabułę w przestrzeni „Dziekanki”, łącząc historię z refleksją filozoficzną nad granicą między medycyną, władzą i ludzką godnością. W 2026 roku autorka została również wyróżniona w ogólnopolskim konkursie „Polka XXI wieku” w kategorii kultura właśnie za tę powieść, która została doceniona za odwagę w podejmowaniu trudnych tematów historycznych i za literacką siłę przekazu.
Tematem głównym w planowanej dyskusji będzie nazistowska akcja T4, czyli program eksterminacji osób chorych psychicznie i niepełnosprawnych. Nazwa pochodziła od adresu berlińskiej centrali programu Tiergartenstraße 4. Po zajęciu Polski w 1939 roku Wielkopolska stała się jednym z pierwszych miejsc realizacji tej polityki. Szpital psychiatryczny „Dziekanka” w Gnieźnie został przekształcony w ośrodek eksterminacji pacjentów. Pod pozorem transportów do innych placówek wywożono chorych, których następnie rozstrzeliwano lub mordowano gazami spalinowymi. Już między 7 grudnia 1939 roku a 12 stycznia 1940 roku zamordowano ponad tysiąc pacjentów szpitala. Badacze podkreślają, że doświadczenia zdobyte podczas tych operacji stały się później jednym z elementów przygotowujących aparat nazistowski do masowej zagłady w obozach koncentracyjnych.
Właśnie dlatego miejsce panelu, Muzeum Szpitala „Dziekanka”, ma wymiar symboliczny. Szpital istnieje od końca XIX wieku i do dziś jest jedną z największych placówek psychiatrycznych w regionie. Organizatorzy wydarzenia podkreślają, że rozmowa ma dotyczyć nie tylko historii, ale także sposobów jej upamiętniania. Literatura, reportaż i badania historyczne stają się w tym kontekście narzędziami przywracania pamięci o ofiarach oraz refleksji nad współczesnym podejściem do choroby psychicznej i wykluczenia.
W panelu udział wezmą także dwaj znani popularyzatorzy historii regionu:
Karol Soberski – dziennikarz, regionalista i autor licznych publikacji poświęconych historii Pałuk i północnej Wielkopolski, od lat zajmuje się popularyzacją lokalnych dziejów oraz odkrywaniem zapomnianych epizodów z historii regionu. Autor m.in. „Zapomniana zbrodnia. Mroczna Tajemnica Szpitala Dziekanka”.
Rafał Wichniewicz – dziennikarz, publicysta i regionalista, zajmujący się popularyzacją historii Gniezna i Wielkopolski. Autor książek „Mroczne Gniezno” oraz „Granda w Gnieźnie”, opartych na archiwalnych materiałach prasowych i kronikach policyjnych z okresu międzywojennego.
Spotkanie poprowadzi Dawid Jung, redaktor naczelny „Zeszytów Poetyckich” oraz serii wydawniczych, m.in. „Studia Historica”.
Panel odbywa się w ramach Festiwalu Dziedzictwa Kulturowego Fyrtel, wydarzenia promującego dialog, kulturę i spotkania mieszkańców wokół ważnych tematów kulturowych, społecznych i historycznych. Nazwa festiwalu nawiązuje do wielkopolskiego słowa „fyrtel”, oznaczającego sąsiedztwo lub lokalną wspólnotę. Idea festiwalu opiera się na przekonaniu, że rozmowa, prowadzona w duchu otwartości i ciekawości, jest najlepszym sposobem budowania wspólnej pamięci i lokalnej tożsamości. Panel „Zbliżenia: Dziekanka” zapowiada się więc jako wydarzenie szczególne: spotkanie literatury, historii i refleksji nad jednym z najbardziej dramatycznych doświadczeń XX wieku.
(info i grafika: Zeszyty Poetyckie)
Dział, w którym zamieszczane są drobne informacje z rynku wydawniczo-księgarsko-poligraficznego.