Reportaż, trzy zbiory esejów i powieść – znalazły się w gronie pięciu książek nominowanych do tegorocznej edycji konkursu wydawniczego Ambasador Nowej Europy za 2025 rok. Jury spośród 70 tytułów, które zgłosili wydawcy oraz członkowie kapituły, wybrało te, które najpełniej wpisują się w przesłanie konkursu – w odważny i bezkompromisowy sposób obalają stereotypy definiujące Europę i jej mieszkańców oraz szukają odpowiedzi na pytanie o to, czym dzisiaj jest Europa.
70 tytułów zgłosili wydawcy oraz członkowie kapituły do XIII edycji konkursu Ambasador Nowej Europy. Zakwalifikowano 48 książek, które reprezentują różnorodne formy wydawnicze i literackie: reportaże, eseje, biografie, książki naukowe i popularnonaukowe, beletrystykę a także poezję.
Kapituła wybrała pięć tytułów, które powalczą o nagrodę.
AMBASADOR NOWEJ EUROPY | NOMINOWANI DO NAGRODY ZA 2025 ROK
- Joanna Czeczott | Cisza nad stepem. Kazachstan i pamięć Rosji / Wydawnictwo Czarne
- Drago Jančar | Archipelagi. Osobisty atlas pytań i przeżyć / tłum. Nikodem Szczygłowski, Joanna Pomorska / Wydawnictwo Międzynarodowego Centrum Kultury w Krakowie
- Maciej Janowski | Karpaty. Opowieść o pewnych górach / Wydawnictwo Międzynarodowego Centrum Kultury w Krakowie
- Timothy Snyder | O wolności. Przewodnik po świecie, który można ocalić / tłum. Bartłomiej Pietrzyk / Wydawnictwo Znak Horyzont
- Szczepan Twardoch | Null / Wydawnictwo Marginesy
– Wybrane przez nas książki pokazują Europę w momencie głębokiej próby, mierzącą się z wojną, pamięcią o imperializmie, kryzysem demokracji oraz pytaniami o wspólną tożsamość – mówi dr Iwona Reichardt, członkini zarządu Kolegium Europy Wschodniej i jury. – Każda z nich wnosi do tej dyskusji odmienną perspektywę, łącząc wysoki poziom literacki z rzetelnością intelektualną i odwagą podejmowania tematów o fundamentalnym znaczeniu dla współczesności. To publikacje, które nie tylko opisują rzeczywistość, ale pomagają ją lepiej rozumieć, skłaniając do refleksji nad odpowiedzialnością za przyszłość Europy. Wspólnym mianownikiem wszystkich nominowanych tytułów jest przekonanie, że pamięć, wolność i solidarność nie są pojęciami abstrakcyjnymi, lecz wartościami wymagającymi nieustannej troski i odpowiedzialności. Jesteśmy przekonani, że literatura pozostaje nadal jednym z najważniejszych sposobów prowadzenia dialogu o przeszłości, teraźniejszości i przyszłości Europy.
Nagroda Ambasador Nowej Europy przyznawana jest za najlepszą publikację, która w odważny i bezkompromisowy sposób obala stereotypy definiujące Europę i jej mieszkańców oraz szuka odpowiedzi na pytanie o to, czym dzisiaj jest Europa. Kapituła konkursu skupia się na odnajdywaniu merytorycznych i bardzo często nieoczywistych interpretacji nowych odsłon europejskiej solidarności, wzajemnych interakcji oraz nieustannego przenikania się historii, kultur i doświadczeń polityczno-społecznych narodów oraz społeczeństw Europy.
W konkursie nagradzany jest zarówno autor, jak i jego wydawca.
Nagrodą dla autora będzie tytuł Ambasador Nowej Europy, medal, nagroda finansowa w wysokości 20 tys. zł oraz dyplom. Nagroda dla wydawcy to medal i dyplom.
Organizatorami konkursu są Europejskie Centrum Solidarności w Gdańsku oraz Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego we Wrocławiu.
KAPITUŁA KONKURSU
Magdalena Mistat | przewodnicząca, p.o. dyrektor Europejskiego Centrum Solidarności; dr Arkadiusz Smagacz | sekretarz kapituły, Dział Naukowy i Biblioteki ECS; dr Jakub Kufel | kierownik Działu Naukowego i Biblioteki ECS; Piotr Leszczyński | redaktor „Przeglądu Politycznego”, Magazynu Polsko-Niemieckiego DIALOG oraz portalu Forum Dialogu; dr Kamila Łabno-Hajduk | Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego we Wrocławiu; Magdalena Madey | Dział Naukowy i Biblioteki ECS; dr Iwona Reichardt | członkini zarządu Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego we Wrocławiu; dr Przemysław Ruchlewski | zastępca dyrektora ECS ds. naukowych i zbiorów; Iwona Szymichowska | Dział Naukowy i Biblioteki ECS
JOANNA CZECZOTT
Cisza nad stepem. Kazachstan i pamięć Rosji
/ Wydawnictwo Czarne
Joanna Czeczott podejmuje jeden z najważniejszych problemów współczesnej Europy i jej pograniczy – pytanie o to, jak społeczeństwa żyją z pamięcią imperialnej przemocy i czy możliwe jest wyzwolenie się spod ciężaru kolonialnej przeszłości. Autorka pokazuje kraj, który przez dziesięciolecia pozostawał przestrzenią imperialnej przemocy – miejscem masowych deportacji, systemu łagrów oraz eksploatacji ludzi i zasobów przez Rosję i Związek Radziecki. Odwiedza dawne miejsca kaźni, rozmawia z mieszkańcami i potomkami zesłańców, próbując odpowiedzieć na pytanie, dlaczego pamięć o tych wydarzeniach wciąż pozostaje niepełna. Analizuje mechanizmy wyparcia, przemilczenia i dziedziczenia traumy, ukazując, jak przeszłość nadal wpływa na tożsamość współczesnego Kazachstanu oraz jego relacje z Rosją.
Reportaż wyróżnia się świetnym warsztatem literackim. Oszczędny, precyzyjny język buduje atmosferę narastającego niepokoju, a tytułowa „cisza” staje się sugestywną metaforą przemilczanej historii. To aktualna pozycja w czasie, gdy rosyjski imperializm ponownie stał się jednym z najważniejszych wyzwań dla bezpieczeństwa i tożsamości Europy. „Cisza nad stepem” nie tylko poszerza wiedzę o mało znanym fragmencie kontynentu, ale również skłania do refleksji nad skutkami imperializmu, polityką pamięci i trudnym procesem odzyskiwania własnej narracji.
DRAGO JANČAR
Archipelagi. Osobisty atlas pytań i przeżyć
/ tłum. Nikodem Szczygłowski, Joanna Pomorska
/ Wydawnictwo Międzynarodowego Centrum Kultury w Krakowie
„Archipelagi. Osobisty atlas pytań i przeżyć” to zbiór esejów Drago Jančara – jednego z najwybitniejszych współczesnych pisarzy słoweńskich i najważniejszych intelektualistów Europy Środkowej. Zebrane w tomie teksty prowadzą czytelnika przez przestrzenie dawnej monarchii austro-węgierskiej, Jugosławii i Bałkanów, ale także do Triestu, Galicji czy nad Bosfor. Autor łączy osobiste wspomnienia z refleksją historyczną i literacką, podejmując tematy rozpadu Jugosławii, dziedzictwa imperiów, pamięci o wojnach oraz współczesnych zagrożeń dla europejskiego porządku. Szczególne miejsce zajmuje esej poświęcony pierwszym dniom rosyjskiej pełnoskalowej agresji na Ukrainę, wpisujący najnowsze wydarzenia w szerszy kontekst historii regionu.
Jančar pisze o pamięci, odpowiedzialności i przemocy, ale unika tonu publicystycznego. Zamiast gotowych tez proponuje czytelnikowi „atlas pytań” – mapę miejsc, ludzi i wydarzeń, które zmuszają do myślenia o tym, czym dziś jest Europa Środkowa i jakie doświadczenia ją ukształtowały. A może jest to idea należąca już do przeszłości?
„Archipelagi” wyróżniają się ponadto pięknym stylem. Jančar pisze z elegancją, erudycją i literacką precyzją, a tłumaczenie Nikodema Szczygłowskiego i Joanny Pomorskiej pozwala w pełni odczuć rytm tej prozy. Jest to książka, która przekracza granice narodowych doświadczeń i pokazuje wspólnotę losów państw Europy Środkowej. Przypomina, że historia pozostaje żywym elementem współczesności, a zrozumienie przeszłości jest niezbędne do interpretacji wyzwań, przed którymi stoi dziś Europa.
MACIEJ JANOWSKI
Karpaty. Opowieść o pewnych górach
/ Wydawnictwo Międzynarodowego Centrum Kultury w Krakowie
Maciej Janowski proponuje nam oryginalne spojrzenie na jeden z najbardziej różnorodnych regionów Europy. Karpaty nie są tu jedynie pasmem górskim, lecz przestrzenią spotkania kultur, religii, języków i tradycji, które przez stulecia współtworzyły środkowoeuropejskie dziedzictwo. Autor odchodzi od klasycznej narracji geograficznej czy historycznej, tworząc wielowątkowy esej o miejscu, którego tożsamość ukształtowały zarówno współistnienie, jak i konflikty narodów zamieszkujących ten niezwykły obszar.
Janowski łączy szeroką perspektywę historyczną z wrażliwością na lokalność i codzienne doświadczenie mieszkańców. Pokazuje Karpaty jako przestrzeń przekraczającą granice państw i narodowych narracji. Przypomina o świecie Hucułów, Łemków, Bojków, Rumunów, Słowaków, Węgrów i Polaków, ukazując bogactwo kulturowe regionu, ale także dramatyczne skutki wojen, przesiedleń i zmian politycznych XX wieku. Dzięki temu książka staje się refleksją nad Europą jako wspólnotą różnorodności, której historia nie mieści się w prostych, narodowych opowieściach.
Autor pisze z erudycją, ale bez akademickiego dystansu, łącząc wiedzę historyka z talentem eseisty. Narracja pozostaje przystępna, a jednocześnie skłania do głębszego namysłu nad znaczeniem krajobrazu, pamięci i pogranicza dla europejskiej tożsamości.
TIMOTHY SNYDER
O wolności. Przewodnik po świecie, który można ocalić
/ tłum. Bartłomiej Pietrzyk
/ Wydawnictwo Znak Horyzont
Znakomity historyk, dobrze znany polskim czytelnikom, w najnowszej książce podejmuje próbę ponownego zdefiniowania jednego z najważniejszych pojęć współczesnej demokracji. Nie tworzy ani traktatu filozoficznego, ani politycznego komentarza. Proponuje osobisty, osadzony w historii esej o tym, czym jest wolność i dlaczego jej zachowanie wymaga świadomego zaangażowania obywateli.
W ujęciu Snydera wolność nie ogranicza się do prawa wyboru – nabiera pełnego znaczenia dopiero we współodpowiedzialności za wspólnotę. Autor prowadzi czytelnika przez pięć wymiarów wolności: suwerenność, nieprzewidywalność, mobilność, uznanie faktów i solidarność, ilustrując je zarówno wydarzeniami historycznymi, jak i własnymi doświadczeniami. Odwołując się do totalitaryzmów XX wieku, wojny w Ukrainie oraz współczesnych kryzysów demokracji, pokazuje, że wolność nie jest dana raz na zawsze, lecz wymaga odwagi i aktywności. Bez moralizowania zachęca do krytycznego myślenia, odpowiedzialnego uczestnictwa w życiu publicznym i troski o dobro wspólne.
W czasach narastających tendencji autorytarnych, dezinformacji i słabnącego zaangażowania obywateli „O wolności” to intelektualnie śmiała propozycja odzyskania sprawczości i ocalenia fundamentalnych dla Europy i świata wartości.
SZCZEPAN TWARDOCH
Null
/ Wydawnictwo Marginesy
„Null” to jedna z najważniejszych polskich powieści poświęconych wojnie w Ukrainie. Autor zanurza nas w doświadczeniu wojny toczącej się tu i teraz. Przenosi czytelnika na pierwszą linię frontu i czyni to w stylu samego Hemingwaya. Tytułowy „null” – najbardziej wysunięta pozycja bojowa – staje się symbolem rzeczywistości, w której dotychczasowe przekonania i wartości poddawane są nieustannej próbie.
Twardoch nie tworzy reportażu ani politycznego komentarza. Stawia na powieść, w której interesuje go przede wszystkim człowiek postawiony wobec granicznych doświadczeń: przemocy, strachu, walki o przetrwanie, odpowiedzialności i konieczności dokonywania wyborów, które zmieniają całe życie. Wojna staje się tu nie tylko wydarzeniem historycznym, lecz także próbą człowieczeństwa.
Siłą powieści jest psychologiczna wiarygodność postaci. Autor rezygnuje z heroizacji bohaterów i prostych podziałów na dobro i zło. Zamiast tego pokazuje codzienność wojny – zmęczenie, chaos, poczucie bezsilności i stopniową utratę dawnych punktów odniesienia. Najtrudniejsza walka toczy się nie tylko na froncie, lecz także we wnętrzu człowieka – o zachowanie własnej tożsamości, moralnej odpowiedzialności i prawa do odrzucenia ról narzucanych przez społeczne wyobrażenia o męskości.
Twardoch unika patosu i prostych ocen, tworząc wielowymiarowy obraz konfliktu, który stał się jednym z najważniejszych doświadczeń naszego kontynentu. Dzięki literackiej sile i autentyzmowi powieść wnosi istotny głos do europejskiej debaty o wojnie, solidarności i odpowiedzialności. Ten tekst boli, ale i niesie nadzieję, że człowieczeństwo można zachować w najbardziej ekstremalnych warunkach.
(info: Europejskie Centrum Solidarności)
Dział, w którym zamieszczane są drobne informacje z rynku wydawniczo-księgarsko-poligraficznego.