Zmiany demograficzne i starzenie się społeczeństwa coraz wyraźniej wpływają na sposób uczestnictwa w kulturze i wymagają od instytucji nowych strategii działania. Jak w tym kontekście wyglądają praktyki czytelnicze osób po 60. roku życia? Jakie potrzeby mają dziś seniorzy – i jak mogą na nie odpowiadać biblioteki publiczne? Odpowiedzi na te pytania przynosi najnowszy raport opracowany na zlecenie Instytutu Książki przez dr. Bartka Lisa*.
Przestawiamy wybrane fragmenty raportu (śródtytuły pochodzą od redakcji)m można gopobrać ze strony IK.
Czytelnitwo wśrod osób starszych
Wskaźnik podstawowy (co najmniej jedna przeczytana książka w roku)
stabilizuje się w okolicach 40%. W ujęciu wiekowym różnice są wyraźne:
osoby 60–69 lat czytają znacznie częściej niż grupa 70+, w której
odsetek czytających jest najniższy. Równocześnie utrzymuje się różnica
płci – kobiety 60+ czytają częściej niż mężczyźni 60+. Dane z Biblioteki
Narodowej pokazują, że wśród kobiet powyżej 60 r. ż. wskaźnik sięga
niemal połowy populacji, podczas gdy u mężczyzn oscyluje on wokół
jednej trzeciej. Wskazuje to na silny wymiar płciowy w praktykach
lekturowych seniorów (Biblioteka Narodowa 2025).
W grupie osób 60+ utrzymuje się dominacja książki drukowanej. Seniorzy
deklarują przywiązanie do materialności papieru: zapachu, faktury
i poczucia własności, co czyni książkę drukowaną nie tylko medium,
lecz także symbolem ciągłości kulturowej. E‑booki i audiobooki adaptowane
są wolniej z powodu trzech nakładających się czynników:
- braku urządzeń/abonamentów i wysokich kosztów sprzętu;
- niskiej samoskuteczności cyfrowej (rozumianej jako poczucie
własnej skuteczności: przekonanie, czy senior potrafi
samodzielnie obsłużyć nowe technologie; jej niski poziom
oznacza lęk i brak wiary w możliwość nauczenia się obsługi
e‑booków, aplikacji czy serwisów online. To zjawisko zostało
szeroko opisane w psychologii jako self‑efficacy i przekłada
się na decyzję o podejmowaniu lub zaniechaniu działań)
oraz obawie przed technologią; - preferencji sensorycznej dla papieru i rytuałów czytelniczych
zakorzenionych w wieloletnich praktykach.
Raporty wskazują jednak na to, że tam, gdzie bariery techniczne są
łagodzone (duży font, proste procedury dostępu, wsparcie 1:1 ze strony
bibliotekarza lub wolontariusza), formaty cyfrowe pełnią ważną funkcję
kompensacyjną, szczególnie dla osób z ograniczeniami wzroku
i mobilności. Dodatkowo rośnie znaczenie audiobooków na nośnikach
fizycznych (np. CD), które są łatwiejsze w obsłudze dla seniorów niż
aplikacje mobilne.
Uwagi bibliotekarzy
Bibliotekarze podkreślają wyraźnie różnice płci w preferencjach czytelniczych. Kobiety, stanowiące większość wśród senioralnych czytelników, chętnie sięgają po literaturę obyczajową, historie rodzinne i powojenne, a także po książki autorów polskich. Często wybierają tytuły, które stają się pretekstem do rozmowy – tzw. książki do dyskusji, pozwalające podzielić się refleksją czy wspomnieniem.
Mężczyźni natomiast, choć stanowią mniejszość, mają swoje
wyraziste upodobania: interesują się literaturą faktu, historią II wojny
światowej, sensacją i kryminałem. Często szukają konkretnych serii
lub autorów, traktując lekturę bardziej zadaniowo, jako źródło wiedzy
lub sposób podtrzymania pasji. Bibliotekarze zauważają, że frekwencja
wśród panów rośnie, gdy towarzyszą im partnerki – wspólne przyjście
do biblioteki bywa impulsem do aktywniejszego uczestnictwa w życiu
czytelniczym. Zagadnienie (nie)uczestnictwa mężczyzn w kulturze
instytucjonalnej (a w tej kategorii mieszczą się także biblioteki) jest
problemem szerszym, jednak warto nie gubić panów z widnokręgu
i nadal poszukiwać sposobów i formatów angażowania ich do bibliotecznego
życia, np. poprzez wspólne projektowanie rozwiązań.
Wnioski
Relacje kuratorskie mogą stać się jednym z kluczowych kierunków
rozwoju pracy z seniorami – nie są dziś powszechną praktyką, lecz bibliotekarze
widzą w nich duży potencjał. Warto dążyć do wprowadzenia
prostych form indywidualnych rekomendacji, np. półek z odłożonymi
książkami czy list poleceń „dla Pani/Pana”, a także wypracować narzędzia
wspierające pamięć o preferencjach czytelniczych.
Oferta „komfortowego czytania” – książki z dużym fontem,
krótsze formy, audiobooki czy pakiety tematyczne – powinna zostać
rozwinięta w sposób systemowy. Obecnie są to działania rozproszone,
realizowane w zależności od możliwości placówki. Warto dążyć do
tworzenia specjalnie oznaczonych stref łatwego czytania, wspieranych
przez zakupy centralne oraz wymianę sprawdzonych rozwiązań
między bibliotekami.
Działania hybrydowe online–offline pozostają w dużej mierze
postulatem, ale stanowią kierunek, w którym biblioteki będą musiały
się rozwijać. Warto łączyć e‑czytelnictwo (np. kody Legimi) z działaniami
integracyjnymi – klubami książki, spotkaniami autorskimi czy
dyskusjami wokół lektur. Takie połączenie może pomóc utrzymać
kontakt z czytelnikami 60+, którzy coraz częściej korzystają z zasobów
online.
Mikroszkolenia cyfrowe – krótkie, spokojne instruktaże przy
kontuarze lub w klubach seniora – to proste rozwiązanie, które warto
upowszechnić. Doświadczenia z wybranych bibliotek pokazują, że takie
działania zwiększają pewność seniorów w korzystaniu z katalogów
i aplikacji. Można je rozszerzyć, przygotowując wspólne materiały
dydaktyczne czy drukowane ściągawki do samodzielnego użytku.
„Książka na telefon” to jedna z najczęściej wymienianych, ale
nie w pełni ustrukturyzowanych inicjatyw. Warto opracować jednolity
standard tej usługi, obejmujący wzory formularzy, procedury
bezpieczeństwa i zasady współpracy z wolontariuszami. Dzięki temu
biblioteki mogłyby częściej i bez obaw realizować dostawy książek do
domów osób o ograniczonej mobilności.
Współpraca z Uniwersytetami Trzeciego Wieku i Klubami
Seniora to praktyka, która dobrze rokuje i powinna być wzmacniana.
Łączenie aktywności ruchowej, edukacyjnej i czytelniczej w jednym
wydarzeniu zwiększa uczestnictwo seniorów i pozwala dotrzeć do
nowych grup.
Badanie przeprowadzono metodą jakościową, opierając się na serii
indywidualnych, pogłębionych wywiadów (IDI) z 8 bibliotekarkami
i bibliotekarzami.
*Dr Bartek Lis – socjolog, badacz społeczny, animator kultury i edukator. Kierownik Działu Badań i Rozwoju w Instytucie Kultury Miejskiej w Gdańsku. Badacz, ekspert i ewaluator w trzech edycjach Generatora Innowacji – Sieci Wsparcia (2017, 2022, 2025) polegającego na tworzeniu innowacji społecznych dla środowisk senioralnych (w tym osób starszych zależnych). Pomysłodawca i realizator projektów „Zamek Otwarty. Kultura z seniorami o ograniczonej samodzielności”, „Zamek Otwarty. Kultura z dostawą do DOM-u” (Centrum Kultury Zamek w Poznaniu, 2018-2023). Wieloletni współpracownik Towarzystwa Inicjatyw Twórczych „ę” (w tym m.in. edukator w projekcie „Projektowanie starości”, ekspert w projekcie „Seniorzy w Akcji”, badacz w projekcie: „Zoom na Rady Seniorów”).
(źródło i foto.: Instytut Książki)
Dział, w którym zamieszczane są drobne informacje z rynku wydawniczo-księgarsko-poligraficznego.