Historia książki i druku Rynek wydawniczy

Kuźnia pięknych druków – Oficyna Drukarska Książnicy Miejskiej w Toruniu

19 lutego 1923 roku została otwarta zasłużona dla polskości i kultury naszego kraju Książnica Kopernikańska (obecnie Wojewódzka Biblioteka Publiczna – Książnica Kopernikańska w Toruniu). A oto podany piórem znakomitego toruńskiego bibliofila Aleksandra Kotlewskiego fragment jej działalności – kierowana przez wybitnego grafika Zygfryda Gardzielewskiego Oficyna Drukarska Książnicy Miejskiej w Toruniu (1974-1998).


W październiku 1973 r. zakończono budowę i 15 grudnia oddano do użytku nowy gmach Książnicy Miejskiej przy ul. Słowackiego 8 w Toruniu. Jednocześnie została przeniesiona z dawnych pomieszczeń przy ul. Wysokiej działająca od 13 grudnia 1961 roku drukarenka akcydensowa składająca się z dwóch pras dociskowych i niewielkiej ilości materiału zecerskiego. Drukowano na nich różnego rodzaju materiały biblioteczne: zaproszenia, ulotki bibliograficzne, a przede wszystkim karty katalogowe.

W zamyśle miała to stać się dawno oczekiwana przez bibliofilów toruńskich drukarnia artystyczna. Na jej kierownika Alojzy Tujakowski (dyrektor biblioteki) powołał z dniem 1 listopada 1973 roku artystę grafika Zygfryda Gardzielewskiego.

Od czegoś trzeba zacząć

Rok 1974 to okres uzupełniania drukarni w maszyny drukarskie i czcionki różnych krojów pism, a także w wyposażenie introligatorni. To także rok ciekawej, jednak jeszcze nieco skromnej działalności wydawniczej na potrzeby Książnicy Miejskiej w Toruniu i zaprzyjaźnionych Towarzystw. Wzbogacanej w darowany przez Zjednoczenie Przemysłu Poligraficznego w Warszawie używany park maszynowy drukarni nadano na przełomie maja i czerwca 1974 roku nazwę „Oficyna Drukarska”.

Zygfryd Gardzielewski i Jan Błaszczyk, Oficyna Drukarska lata 80. (dar Janiny Gardzielewskiej dla Aleksandra Kotlewskiego)

W oparciu o Księgę Zamówień Poligraficznych, która szczęśliwie zachowała się w Książnicy, możemy prześledzić zgłoszenia wydawców i tytuły wytłoczonych druków. Pierwszą pracą, na którym pojawiła się nazwa „Oficyna Drukarska Książnicy Miejskiej w Toruniu” jest zaproszenie dla bibliofilów toruńskich. Wytłoczono je za datą 11 czerwca 1974 roku w nakładzie 50 na papierze czerpanym z Zabytkowej Papierni Muzeum w Dusznikach. Ciekawostką bibliofilską jest zapewne druk ulotny autorstwa Rudyarda Kiplinga pt. Potęga Psa. Wiersz ten, w przekładzie lekarza wojskowego Tadeusza Rożniatowskiego, przyjaciela Aleksandra Janty Połczyńskiego (dziennikarza i bibliofila), zszedł z pras Oficyny na zamówienie Państwowych Wydawnictw Lekarskich we wrześniu 1974 roku. Druczek ten wytłoczono na papierze czerpanym w nakładzie 15 egzemplarzy.

W związku ze zbliżającym się w 1975 roku VII Biennale Ekslibrisu w Malborku, Dyrekcja Muzeum Zamkowego zamawia na Biennale listownik i zaproszenia w trzech językach. Następne zaproszenia tłoczone dla bibliofilów toruńskich na przełomie lat 1974-1975 ozdobione są ilustracjami i tekstami z XVII i XVIII wiecznych druków toruńskich. Wychodzą także plakaty towarzyszące wystawom propagującym piękno Torunia i okolic. W grudniu 1974 roku Oficyna Drukarska tłoczy dla Biura Turystycznego „Turysta” w podłużnym formacie A-3 wyjątkowej urody plakat z panoramą miasta z zachęcającym hasłem „Z Turystą do Torunia”.

Na przełomie stycznia i lutego 1975 roku Zygfryd Gardzielewski dobiera sobie mały, ale ceniony za profesjonalizm zespół pracowników. Sprowadza maszynistę Edwarda Czerwińskiego, linotypistę Jerzego Kamińskiego, składacza ręcznego Wiesława Szlosowskiego. Introligatornię prowadzi doświadczony fachowiec jeszcze z ul. Wysokiej, Jan Błaszczyk. Wszyscy pod kierunkiem artysty grafika Zygfryda Gardzielewskiego starają się realizować ambitne plany – zarówno wydawnicze jak i typograficzne.

Według projektu szefa Oficyny w pierwszej połowie 1975 roku powstaje sygnet drukarski. Wyczuwa się w nim treści nawiązujące do dawnych tradycji drukarskich Torunia. Firmowane nim są wszystkie druki schodzące z pras drukarskich w Książnicy Miejskiej.

W pomieszczeniach niskiego parteru, 12 lipca 1975 roku uruchomiona została zabytkowa prasa drukarska. Z tej okazji Z. Gardzielewski z „terminatorami” Alojzym Tujakowskim i Tadeuszem Zakrzewskim wytłoczyli w nakładzie 21 egzemplarzy będący dzisiaj wielką rzadkością druczek autorstwa Leonarda Jarzębowskiego Umiłownikom ksiąg.

Pierwszym oficjalnym drukiem, który zszedł z pras Oficyny w maju 1975 roku jest praca A. Tujakowskiego Tradycje drukarstwa polskiego na ziemiach Polski Północnej. Spływają do Oficyny zamówienia instytucji kulturalnych Torunia, Towarzystwa Miłośników Torunia, Towarzystwa Bibliofilów im. J. Lelewela, Towarzystwa Naukowego w Toruniu, a także PIW-u, PWN-u i innych profesjonalnych wydawców.

Rusza produkcja

Pozycje realizowane przez Oficynę Drukarską zaliczane są do wyjątkowo pięknych druków. Nic więc dziwnego, że Ministerstwo Kultury i Sztuki odznaczyło w 1976 roku twórców Oficyny A. Tujakowskiego i Z. Gardzielewskiego medalami 500-lecia Drukarstwa Polskiego.

W 1977 roku bibliofile toruńscy podejmują decyzję o zorganizowaniu w Książnicy Miejskiej pierwszego po wojnie zjazdu ogólnopolskiego [bibliofilów – red.]. Przeprowadzony we wrześniu następnego roku zjazd i towarzyszące mu wydawnictwa, a także zaprojektowana przez Z. Gardzielewskiego wystawa pt. „Z dorobku wydawniczego Oficyny Drukarskiej”, odbijają się głośnym echem wśród ludzi książki.

Kontynuowana jest zapoczątkowana przez Z. Mocarskiego w 1927 roku seria „Prace Książnicy Miejskiej”, a także prowadzona przez zastępcę dyrektora Janinę Huppenthal piękna seria „Druki Bibliofilskie Książnicy Miejskiej”.

Oficyna Drukarska realizuje też zamówienia dla instytucji kulturalnych Warszawy, Płocka, Malborka i Gdańska. Umiejętne wydobywanie wartości plastycznych i estetycznych, a także dobór gatunków papieru w połączeniu z odcieniami czerni druku w pracach Z. Gardzielewskiego nadaje drukom styl pełen elegancji.

Z bardzo bogatego dorobku Oficyny wypada przypomnieć takie piękne druki dla Towarzystwa Bibliofilów im. J. Lelewela jak Juliana Tuwima Zakochany Bibliofil, Jana Kasprowicza Pieśń o burmistrzance, Władysława Syrokomli Księgarz uliczny czy Konstantego Marii Sopoćki Wspomnienia i konfrontacje typografika. Wychodzi również niezwykle elegancki, chyba jeden z najpiękniejszych druków Oficyny i bibliofilów toruńskich, esej działającego na emigracji polskiego artysty książki, Stanisława Gliwy z linorytami jego autorstwa pt. O własnej oficynie wędrownej. Ponadto z Oficyny wychodzą m.in. katalogi wystaw, druki ulotne i okolicznościowe piękne dyplomy oraz plakaty. Pełnią one dzisiaj niezwykle istotną funkcję dokumentacyjną, świadczą o prężności życia kulturalnego Torunia lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych.

W bogatym dorobku wydawniczym Oficyny Drukarskiej poczesne miejsce zajmuje także ponad trzydzieści tomików poezji. Wytłoczono je dla Toruńskiego Towarzystwa Kultury w podłużnym eleganckim formacie. Są to w większości wydane w latach 1981-1990 debiuty rodzimych poetów. Piękna szata obwolut autorstwa Edmunda Kłosowskiego, opracowanie graficzne Zygfryda Gardzielewskiego, często urokliwe rysunki Izoldy Kotlarczyk tworzą harmonijną całość, nadają drukom piękno.

W latach 1988 i 1990 Muzeum Zamkowe w Malborku tradycyjnie udostępnia swe sale dla XII i XIII Międzynarodowego Biennale Ekslibrisu Współczesnego. Komisarzem większości wystaw odbywających się od 1963 roku w rytmie dwuletnim jest inicjator Biennale, mistrz miedziorytu Wojciech Jakubowski. Imprezom tym o niekwestionowanym prestiżu towarzyszą wyróżniające się wyjątkową urodą katalogi autorstwa Zygfryda Gardzielewskiego.

Lata dziewięćdziesiąte, czasy zmian polityczno-społecznych, odbijają również swoje piętno na Oficynie, przede wszystkim spada liczba zamówień. Pewne zmiany, które poprawiają funkcjonowanie Oficyny, w tym m.in. zniesienie cenzury, dają nadzieję na przyszłość. Przykładem tego są ostatnie nowości wydawnicze będące prawdziwymi perłami we współczesnym polskim edytorstwie. Warto tu wymienić takie cymelia jak Ignacego Paderewskiego Chopin, Konstytucja 3 Maja 1791 roku oraz fragment z Kroniki Świata Hartmanna Schedla pt. Sarmacja. Historia wydania tej publikacji jest ściśle związana z Toruniem. Osiągnięcia wydawnicze Oficyny Drukarskiej były znane wybitnemu drukarzowi, Stanisławowi Gliwie. W listach do Zygfryda Gardzielewskiego wielokrotnie bardzo wysoko oceniał Jego osiągnięcia typograficzne. Sarmację Gliwa planował wydać w Londynie. Niestety nagła śmierć drukarza (7 lipca 1986 r.) zniweczyła te plany.

Postać Gliwy Książnica Miejska uhonorowała pośmiertną wystawą Jego prac (1987 r.), której towarzyszył bogato zdobiony linorytami artysty druk bibliofilski pt. Stanisław Gliwa 1910–1986. Polski artysta książki na Obczyźnie. Miłym akcentem upamiętniającym dorobek drukarza był wieczór przygotowany przez bibliofilów toruńskich. Wszystkie te pozytywne poczynania Torunian skłoniły żonę artysty Marię Gliwę do przekazania całego materiału Sarmacji Książnicy celem jej druku w Oficynie Drukarskiej. Trud wydania tej pięknej pozycji przyjęli na siebie Janina Huppenthal i Zygfryd Gardzielewski.

W dziesiątą rocznicę śmierci polskiego drukarza i typografa na obczyźnie Stanisława Gliwy ukazują się  Czarne kwiaty Cypriana K. Norwida.  To arcydzieło prozy epickiej zdobią piękne linoryty St. Gliwy ofiarowane Książnicy Miejskiej przez żonę artysty Marię Gliwę. Druk opatrzono wstępem pióra Janiny Huppenthal.

Autorami ciekawej monografii o Toruńskim ekslibrisie XVIII wieku w zbiorach Książnicy Miejskiej w Toruniu są Krystyna i Sławomir Wyszomirscy. Wydana ta w 1996 roku publikacja jest cennym uzupełnieniem prac znawcy historii książki toruńskiej Zygmunta Mocarskiego. Skąpe informacje w źródłach o ekslibrisie toruńskim z tej epoki zmusiły autorów do przejrzenia około 30 tysięcy starych druków w zasobach Książnicy Miejskiej w Toruniu. Druk ten, jak i poprzedni, także zeszły z pras Oficyny.

Początek końca

Na łamach toruńskich „Nowości” w dniu 20 października 1997 roku ukazuje się ogłoszenie tej treści: „Wojewódzka Biblioteka Publiczna i Książnica Miejska w Toruniu ogłasza przetarg nieograniczony – ofertowy – na wydzierżawienie pomieszczeń drukarni maszyn i urządzeń…” To koniec istnienia Oficyny. W maju 1998 roku schodzi z jej pras ostatni druk wytłoczony dla Towarzystwa Bibliofilów im. J. Lelewela w Toruniu pt. Żegnając Oficynę. Jest to jeden z piękniejszych druków bibliofilskich Zygfryda Gardzielewskiego. Refleksyjny tekst Janiny Huppenthal, urokliwy wiersz Stanisława Frankowskiego oraz ciekawa koncepcja zdobnicza, pozwoliły artyście-grafikowi podkreślić nastrój wydanego pięknodruku.

Niestety, Oficynie Drukarskiej Książnicy Miejskiej nie było dane obchodzić skromnego jubileuszu dwudziestopięciolecia swej działalności. Przestała istnieć z dniem 31 maja 1998 roku. Bogate zasoby zecerskie, kaszty z czcionkami różnych krojów pisma, dwa linotypy N7 i N14 oraz maszyna drukarska typograficzna Wiktoria 820 poszły na złom, szczęśliwie uchowały się czcionki  Antykwa Toruńska. Natomiast piękna stara bostonka i prasa do złocenia na gorąco znalazły we wrześniu 2000 roku nowego właściciela. Jest nim Muzeum Ziemi Pałuckiej w Żninie, gdzie jednym z działów jest „drukarstwo tej ziemi”. Pozostałe maszyny drukarskie drogą kolejnych przetargów trafiły do nowych właścicieli.

Ostatni druk Oficyny

Prawdą jest, że współczesne polskie drukarstwo stosuje nowoczesne techniki druku cyfrowego, a tradycyjna ręczna robota w Oficynie była bardzo pracochłonna i kosztowna,. Czy jednak nie warto było wspierać jej produkcji ze względu na piękno i artyzm, jakie zawarte są w tych drukach, doceniane przez koneserów sztuki poligraficznej. Odeszło w przeszłość coś, co było wizytówką Książnicy Miejskiej w skali ogólnopolskiej.

17 października 2001roku odszedł od nas Zygfryd Gardzielewski znakomity artysta książki, wybitny bibliofil, nasz Przyjaciel. Pozostanie jednak pamięć o tym, że mimo przeciwności losu artystyczne dzieła Zygfryda Gardzielewskiego i Jego Oficyny Drukarskiej dawno przekroczyły granice Torunia, Pomorza a nawet kraju. Będą promieniować swym pięknem z księgozbiorów państwowych i prywatnych przez wiele dziesiątków lat.


Od red.: warto wspomnieć, że osobie szefa i właściwie twórcy Oficyny Książnicy Miejskiej Towarzystwo Bibliofilów im. J. Lelewela poświęciło dwie publikacje: Przemijanie. Pamięci Zygfryda Gardzielewskiego (Toruń 2002) oraz Wybitny artysta książki i typografii. Materiały sesji poświęconej Zygfrydowi Gardzielewskiemu (1914­–2001) (Toruń 2003).


(Aleksander Kotlewski)

Dodaj komentarz